Anadolu Genesis, Mezopotamya uygarlıklarının kronolojik ve tematik serüvenini aydınlatan bu yazı dizisinde, Osmanlı Dönemi’nin derinliklerine inerek bölgenin ruhunu, Mezopotamya’nın kadim topraklarında yankılanan imparatorluk rekabetlerini ele alır. Bu onuncu bölüm, X. Bölüm: Osmanlı Dönemi – Mezopotamya’nın Ruhu’nun üçüncü alt başlığı olarak, 1517-1918 arasındaki geniş kronolojiyi sürdürürken, tematik olarak Mezopotamya’nın stratejik jeopolitiği, sınır çatışmaları ve kültürel sentez temalarına odaklanır. Önceki alt başlıkta Osmanlı-Safevi çatışmalarının genel çerçevesi Mezopotamya’nın Osmanlı’ya katılımıyla çizilmişti; bu bölüm, 1723-1729 arasındaki spesifik muharebeleri, Kirmanşah ve Hemedan odaklı olarak inceleyerek, Safevi çöküşü sonrası Afşar yükselişine geçişi sağlar. Bu çatışmalar, Mezopotamya’nın bereketli ovalarından İran platosuna uzanan ticaret yollarını ve su kaynaklarını kontrol etme mücadelesini yansıtırken, sonraki alt başlıklara, Osmanlı-İran çekişmelerinin derinleşerek arkeolojiye ilk ilgiye evrilen diplomatik ve kültürel boyutlara zemin hazırlar.
Safevi Çöküşünün Arka Planı ve Bölgesel Boşluk (1722-1723)
Safevi İmparatorluğu’nun son yıllarında, 1722’de Afgan Hotakî aşiretinin İsfahan’ı ele geçirerek Şah Hüseyin’i tahttan indirmesi, Mezopotamya’nın doğu sınırlarında derin bir istikrarsızlık yarattı. Bu olay, Safevi yönetiminin iç zayıflıklarının birikimiydi; merkezi otoritenin erozyonu, aşiret isyanları ve ekonomik çöküş, imparatorluğun savunma kapasitesini felç etmişti. Hotakîlerin yükselişi, Osmanlı İmparatorluğu için hem fırsat hem tehdit oluşturdu. Lale Devri’nde III. Ahmed saltanatında, Osmanlılar doğu sınırlarını güvenceye almak amacıyla harekete geçti. Kafkasya’daki Sünni kabilelerin Safevi baskısından kaçarak Osmanlı’ya sığınması, mezhepsel gerilimleri alevlendirdi. Bu bağlamda, 1723 Temmuz’unda Osmanlı orduları Gürcistan’ın İran’a tabi kısımlarına girdi ve savaşın ilk cepheleri açıldı.
Osmanlı stratejisi, Safevi topraklarındaki üç koldan ilerlemeyi öngörüyordu: Tiflis, Kirmanşah, Revan, Hemedan ve Tebriz hatları. Coğrafi zorluklar, dağlık araziler ve sert kış şartları dikkate alınarak hazırlıklar titizlikle yapıldı. Van Valisi Köprülüzade Abdullah Paşa komutasındaki kuvvetler, Ardalan, Hoy ve Kirmanşah çevresini kolayca ele geçirdi. Bu ilerleme, Mezopotamya’nın doğu kanadını güvenceye alma amacını taşıyordu; zira Kirmanşah, Fırat-Dicle havzasına açılan stratejik bir kapıydı. Aynı dönemde Rusya, Hazar Denizi sahillerinden Dağıstan üzerinden İran’a inmeye başladı, bu da Osmanlı’yı kuzeydoğu sınırlarını korumaya itti. 1724’te Osmanlı-Rusya arasında imzalanan İstanbul Antlaşması, İran’ın batı topraklarını iki imparatorluk arasında paylaştırdı ve Osmanlılara Güney Azerbaycan, Luristan, Ardelan, Kirmanşah ile Hemedan’ı tanıttı. Bu antlaşma, Safevi sonrası boşluğu doldurma yarışının ilk diplomatik meyvesiydi ve Mezopotamya’nın jeopolitik dengesini kökten değiştirdi.
Kirmanşah’ın Stratejik Önemi ve İlk Ele Geçirişi (1723-1724)
Kirmanşah, Mezopotamya’nın doğu sınırında, Zagros Dağları’nın eteklerinde yer alan bir kale-şehir olarak, İpek Yolu’nun Bağdat-Tahran güzergahında kritik bir konumdaydı. Tarihi olarak Moğol istilalarından beri stratejik bir üs olan bu bölge, su kaynakları ve verimli ovalarıyla tarımsal zenginlik barındırıyordu. Safevi döneminde Şiî idaresi altında kalan Kirmanşah, Osmanlılar için hem mezhepsel yayılma hem de ekonomik kontrol aracıydı. 1723 Ekim’inde Bağdat Valisi Eyyubi Hasan Paşa, savaşın ilk hamlesini yaparak Kirmanşah’ı kuşattı ve zaptetti. Bu zafer, Osmanlı ordusunun Luristan’a açılan kapısını araladı; Hasan Paşa, Aleşter civarındaki Safevi sipahilerini Aleşter Muharebesi’nde bozguna uğrattı ve Hürremabad’ı hakimiyet altına aldı.
Kirmanşah’ın düşüşü, Safevi direnişini kıran bir dönüm noktasıydı. Osmanlı kayıtlarına göre, kale içindeki garnizon teslim oldu ve şehir, Osmanlı idaresine entegre edildi. Bu süreçte, yerel Kürt ve Lur aşiretleri Osmanlı tarafına çekildi; zira Safevi baskısı altında ezilen Sünni unsurlar, Osmanlı müdahalesini kurtarıcı olarak gördü. Hasan Paşa’nın ani ölümü üzerine yerine geçen damadı Ahmed Paşa, ordunun komutasını devraldı ve Kirmanşah’ı üs olarak kullanarak Hemedan’a yöneldi. 1724 ilkbaharında başlayan bu sefer, Mezopotamya’nın doğu yaylasını Osmanlı nüfuzuna kattı. Kirmanşah’ın stratejik değeri, sulama kanalları ve tahıl depolarıyla Mezopotamya tarım ekonomisine doğrudan bağlanıyordu; Osmanlılar, burayı vergi toplama ve lojistik merkezi haline getirdi. Bu ele geçiş, Safevi-Hotakî geçişindeki kaosu Osmanlı lehine çevirdi ve 1724 Hemedan Kuşatması’na zemin hazırladı.
Hemedan Kuşatması ve Muharebesi: 1724’ün Zaferi
Hemedan, Kirmanşah’tan doğuya uzanan vadilerde, Safevi idaresinin idari ve askeri kalelerinden biriydi. Tarihi Ecbatana kalıntıları üzerine kurulu bu şehir, Mezopotamya-Anadolu ticaret yollarının kesişiminde yer alıyordu. 1724 Haziran’ında Ahmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, yaklaşık 50.000 askerle Hemedan’ı kuşattı. Kuşatma, 29 Haziran’da başladı ve üç aya yakın sürdü; Safevi garnizonu, Hotakî desteğiyle direndi ancak iç bölünmeler ve erzak sıkıntısı nedeniyle zayıfladı. Osmanlı topçuluğu, kalenin surlarını yıprattı ve 1 Eylül’de kale teslim oldu.
Hemedan’ın düşüşü, Safevi direnişinin çöküşünü simgeledi. Osmanlı ordusu, şehri yağmalamadan entegre etti; yerel Şiî nüfus, Osmanlı idaresine boyun eğdi. Bu zafer, Kafkasya cephesiyle senkronize ilerlemeyi sağladı: Aynı dönemde Tiflis Valisi Arnavut Recep Paşa, Akçakal Muharebesi’nde Gürcü Safevi güçlerini yendi ve Revan’ı kuşattı. Hemedan, Osmanlılar için bir yönetim merkezi haline geldi; valilik sistemiyle idare edildi ve Mezopotamya’ya tahıl sevkiyatı için üs olarak kullanıldı. Bu muharebe, Osmanlı askeri üstünlüğünün doruğunu temsil ediyordu; yeniçeri birlikleri ve topçu gücü, Safevi süvari taktiklerini ezdi. Hemedan’ın stratejik konumu, sonraki yıllarda Nadir Şah’ın karşı taarruzları için de kritik oldu ve Mezopotamya’nın doğu sınırlarını şekillendirdi.
Hotakî Dönemi ve Ancedan Muharebesi: Geçici Denge (1725-1726)
Hotakî Afganlarının İsfahan’ı ele geçirmesiyle Safevi otoritesi dağılmıştı; ancak Osmanlı ilerlemesi, Hotakî lideri Eşref Han’ı diplomatik hamlelere itti. 1725’te Osmanlılar, Tebriz’i 122 yıl aradan sonra yeniden aldı; Sarı Mustafa Paşa Gence’yi, Erzurum Valisi Lori’yi zaptetti. Hemedan seraskeri Eyyubizade Ahmed Paşa, Luristan seferlerini sürdürdü. Bu dönemde, Hotakîler Safevi prensi II. Tahmasp’ın İsfahan iddiasına karşı savaşıyordu. 1726 Kasım’ında Ancedan Muharebesi, dengeleri değiştirdi: Eşref Han, Hemedan güneyinde Osmanlı ordusunu bozguna uğrattı. Kürt atlılarının Sünni kardeşlik çağrısına kulak vermesi, Osmanlı saflarında demoralizasyon yarattı; 4.000 yeniçeri ve 2.000 atlı, Hotakî süvarileri karşısında dağıldı.
Ancedan zaferi, Hotakîlerin Osmanlı ilerlemesini durdurdu; ancak bu, geçici bir başarıydı. Osmanlılar, Hemedan’ı elden çıkarmadı ve müzakerelere başladı. Bu muharebe, Mezopotamya sınırlarının akışkanlığını gösterdi; Hotakîler, Osmanlıları diplomatik olarak tanıyarak zaman kazandı. Osmanlı ordusunun lojistik zorlukları, dağlık arazideki tedarik sorunları, Hotakî süvari üstünlüğüyle birleşince yenilgi kaçınılmazdı. Yine de, Ancedan Osmanlı fetihlerini pekiştirdi ve Hemedan Antlaşması’na yol açtı.
Hemedan Antlaşması ve Kısa Barış (1727)
1727 Eylül’ünde başlayan müzakereler, 4 Ekim’de 12 maddelik Hemedan Antlaşması’yla sonuçlandı. Hotakîler, Osmanlıların 1723’ten beri ele geçirdiği Kafkasya ve Batı İran topraklarını tanıdı; vassallik kabul edildi. Andecan, Zencan ve Abhar Osmanlı’ya iade edildi, sınır komisyonu kuruldu. Bu antlaşma, Osmanlı zaferini resmileştirdi; Hemedan, protokolde Safevi dönemi gibi eşit muhatap olarak tanındı. Mezopotamya için, Kirmanşah ve Hemedan’ın Osmanlı idaresi, doğu ticaret yollarını güvenceye aldı.
Ancak antlaşma kırılgandı; Hotakî iç çatışmaları ve Osmanlı iç isyanları (Patrona Halil) istikrarsızlığı artırdı. Hemedan, askeri takviyelerle güçlendirildi; Kilis, Diyarbakır ve Mardin’den levend nakledildi. Bu barış, Mezopotamya’nın stratejik derinliğini genişletti ancak Afşar yükselişiyle sona erdi.
Nadir Şah’ın Yükselişi ve Karşı Taarruzlar (1728-1729)
1729’da Nadir Kuli Han (sonradan Nadir Şah), Safevi prensi II. Tahmasp adına Hotakîleri Mehmendust Muharebesi’nde yendi ve İsfahan’ı geri aldı. Nadir’in Horasan’daki zaferleri, Afşar aşiretinin askeri dehasını ortaya koydu; Safevi restorasyonu, Osmanlı fetihlerini tehdit etti. Patrona Halil İsyanı’yla Osmanlı seferleri dururken, Nadir Hemedan ve Tebriz’i geri aldı. Kirmanşah’ı kuşatarak Osmanlı garnizonunu bozguna uğrattı; bu, 1730’lara uzanan yeni savaşların habercisiydi.
Nadir’in taktikleri, Osmanlı topçuluğunu atlı hücumlarla dengeledi; yerel aşiretleri Safevi bayrağı altında birleştirdi. Mezopotamya sınırları, Nadir’in hamleleriyle yeniden çizildi; Kirmanşah ve Hemedan, Afşar idaresine geçti. Bu dönem, Osmanlı-Safevi rekabetinin Afşar safhasına evrilmesini simgeledi.
Çatışmaların Mezopotamya’ya Etkileri ve Sonuç
1723-1729 çatışmaları, Mezopotamya’nın doğu sınırlarını yeniden tanımladı; Kirmanşah ve Hemedan’ın el değiştirmesi, tarım ekonomisini ve ticaret yollarını etkiledi. Osmanlı zaferleri, Sünni nüfusu güçlendirdi; aşiret sadakatleri değişti. Nadir Şah’ın yükselişi, Safevi mirasını Afşar gücüne dönüştürdü ve Osmanlı’yı savunma pozisyonuna itti. Bu muharebeler, Mezopotamya’nın ruhunu, imparatorluklar arası rekabette somutlaştırdı; bereketli ovalar, savaş alanlarına dönüştü ancak kültürel sentezi de hızlandırdı.
Anadolu Genesis tarafından kaleme alınan bu bölüm, Osmanlı-Safevi (Afşar) Çatışmaları’nın kronolojik akışını özetleyerek, Mezopotamya jeopolitiğinin dinamiklerini aydınlattı. Sonraki bölümlere, Osmanlı-İran çekişmelerinin arkeolojiye ve seyyahlara uzanan kültürel boyutlarına tematik geçiş yaparak, bölgenin kadim mirasının modernleşme sürecine evrilmesini hazırlar.
