Mezopotamya, insanlık tarihinin en köklü uygarlıklarının beşiği olarak, Suriye İç Savaşı döneminde arkeolojik ve kültürel mirasının en büyük tehditlerle karşılaştığı bir dönem yaşamıştır. Anadolu Genesis projesi kapsamında hazırlanan bu yazı dizisinin on birinci bölümünde, Suriye İç Savaşı’nın Mezopotamya’nın antik kentleri, müzeleri ve kültürel mirası üzerindeki yıkıcı etkileri kronolojik ve tematik bir yaklaşımla ele alınmaktadır. Bu bölüm, önceki bölümlerde incelenen modern Irak sanatında Mezopotamya motiflerinin çağdaş yansımaları üzerine inşa edilerek, Suriye’deki çatışmaların Mezopotamya’nın kadim mirasını nasıl tahrip ettiğini ve bu tahribata karşı verilen mücadeleleri ortaya koyar. Temalar arasında savaşın arkeolojik yıkımı, kurtarma girişimleri, dijital arşivleme ve uluslararası koruma çabaları yer alır. Bu bağlamda, yazı, Suriye İç Savaşı’nın Mezopotamya’daki kültürel mirasa etkilerini aydınlatarak, sonraki bölümlerde ele alınacak yeni kazılar ve dijital arşivleme ile Mezopotamya’nın günümüz bilimindeki etkisi konularına zemin hazırlar.
Antik Kentler ve Müzelerin Zarar Görmesi
Suriye İç Savaşı, 2011 yılında başlayan ve halen devam eden bir çatışma olarak, Mezopotamya’nın kuzeybatı bölgelerindeki antik kentleri ve müzeleri doğrudan etkilemiştir. Çatışmanın ilk yıllarında, hükümet güçleri, muhalif gruplar ve daha sonra DAİŞ (IŞİD) gibi radikal terör örgütlerin müdahaleleri, Mezopotamya’nın kadim mirasını sistematik bir yıkıma uğratmıştır. Özellikle 2012’den itibaren, Aleppo’nun tarihi merkezi, savaşın en yoğun yaşandığı bölgelerden biri haline gelmiş; şehrin antik souk’u (pazarı) ve Orta Çağ’dan kalan yapıları, topçu ateşleri ve bombalamalar sonucu ağır hasar görmüştür. Aleppo (Halep), Mezopotamya’nın Helenistik ve Roma dönemlerinden kalan mimari unsurları barındıran bir merkez olarak, savaşın kültürel yıkımının sembolü olmuştur; UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndeki bu alan, çatışmalar nedeniyle %30’dan fazla tahrip olmuştur.
DAEŞ teröristlerinin 2014-2017 yılları arasında Suriye’nin büyük bir kısmını kontrol etmesi, Mezopotamya’nın antik kentlerine yönelik en yıkıcı dönemi başlatmıştır. Palmyra, Mezopotamya’nın kuzeydoğu uzantısında yer alan ve Helenistik ile Roma etkilerini taşıyan bir antik kent olarak, DAEŞ terör örgütü tarafından sistematik bir şekilde tahrip edilmiştir. Örgüt, Palmyra’nın Baal Tapınağı, Zafer Takı ve Tetrapylon gibi yapılarını dinamitlerle yok etmiş; bu yıkım, Mezopotamya’nın dini ve mimari mirasını hedef alan ideolojik bir saldırı olarak kaydedilmiştir. Palmyra’nın tiyatrosu, örgütün propaganda videolarında infaz alanı olarak kullanılmış, bu da kentin kültürel değerini daha da zedelemiştir. Benzer şekilde, Ninova’nın Suriye sınırına yakın bölgeleri, DAEŞ’in kaçak kazıları ve yıkımları nedeniyle hasar görmüştür; Asur kabartmaları ve tabletleri, örgüt tarafından hem ideolojik nedenlerle tahrip edilmiş hem de finansman için satılmıştır.
Müzeler, savaşın en savunmasız hedeflerinden biri olmuştur. Şam Ulusal Müzesi, çatışmaların başında kısmen hasar görmüş; ancak, hükümet güçleri tarafından koruma altına alınarak eserlerin büyük bir kısmı güvenli depolara taşınmıştır. Deir ez-Zor Müzesi, DAEŞ terör örgütünün kontrolü altında kaldığı dönemde ağır bombardımanlara maruz kalmış; müzenin koleksiyonundaki Mezopotamya tabletleri ve heykelleri, yağmalanma tehdidi altında kalmıştır. Maarat al-Numan Müzesi, 2019’da hava saldırıları sonucu tahrip olmuş; bu müze, Mezopotamya’nın kuzeybatı bölgelerinden çıkan seramikler ve mozaikleri barındıran önemli bir merkezdi. İdlib bölgesindeki müzeler, muhalif gruplar ve hükümet güçleri arasındaki çatışmalarda hasar görmüş; örneğin, Ebla antik kenti yakınındaki müzeler, kaçak kazılarla boşaltılmıştır. Bu yıkımlar, Mezopotamya’nın çivi yazısı tabletleri, seramikleri ve mozaikleri gibi taşınabilir eserlerin büyük bir kısmının kaybolmasına yol açmıştır; tahminlere göre, savaşın ilk beş yılında 100.000’den fazla eser tahrip edilmiş veya çalınmıştır.
Suriye İç Savaşı’nın arkeolojik yıkımı, Mezopotamya’nın çok katmanlı tarihini etkilemiştir. Helenistik dönemden kalan Apamea gibi kentler, kaçak kazılarla delik deşik hale gelmiş; uydu görüntüleri, bu alanda binlerce kaçak kazı çukuru olduğunu ortaya koymuştur. Crac des Chevaliers gibi Orta Çağ kaleleri, Mezopotamya’nın Bizans ve İslam dönem mirasını temsil ederken, savaş sırasında askeri üs olarak kullanılmış ve hasar görmüştür. Bu yıkımlar, Mezopotamya’nın kültürel mirasını sadece fiziksel olarak değil, aynı zamanda bilimsel bağlamından kopararak tehdit etmiştir; tahrip edilen sit alanları, arkeolojik araştırmaların geleceğini de etkilemiştir.
Kurtarma ve Dijital Arşivleme Girişimleri
Suriye İç Savaşı’nın yarattığı yıkıma karşı, Mezopotamya’nın kültürel mirasını kurtarmak için yerel ve uluslararası girişimler yoğunlaşmıştır. Savaşın başlangıcında, Suriye hükümeti ve muhalif gruplar, müzelerdeki eserleri güvenli depolara taşımaya çalışmış; örneğin, Şam Ulusal Müzesi’nin koleksiyonu, 2012’de kısmen tahliye edilmiştir. Ancak, DAEŞ terör örgütünün güçlenmesiyle birlikte, kurtarma çabaları daha sistematik hale gelmiştir. Yerel arkeologlar ve gönüllüler, Palmyra ve Ninova gibi alanlardaki eserleri gizlice taşıyarak, tahribattan kurtarmıştır; bu girişimler, uluslararası medyada “gizli kurtarma operasyonları” olarak anılmıştır.
Dijital arşivleme, savaşın yıkımına karşı en etkili araçlardan biri olmuştur. Suriye Miras Arşivi Projesi, Alman Arkeoloji Enstitüsü öncülüğünde başlatılmış; bu proje, Mezopotamya’nın antik kentlerindeki eserleri dijital olarak belgeleyerek, tahrip edilen yapıların 3D modellerini oluşturmuştur. Proje kapsamında, Babil, Ur ve Ninova gibi alanların uydu görüntüleri ve fotoğrafları arşivlenmiştir; bu sayede, tahrip edilen eserlerin restorasyonu için temel veriler sağlanmıştır. Benzer şekilde, Scanning for Syria Projesi, Asur tabletlerini 3D tarama teknolojisiyle dijitalleştirmiş; bu tabletler, savaş sırasında kaybolma riski altında olan önemli metinleri içermektedir.
Uluslararası kuruluşlar, dijital arşivleme girişimlerini desteklemiştir. UNESCO, 2015’te Suriye’nin kültürel mirasını korumak için acil eylem planı başlatmış; bu plan, Palmyra’nın tahribatından sonra 360 derece medya ve sanal gerçeklik projelerini içermiştir. Bu projeler, Mezopotamya’nın antik kentlerini dijital olarak yeniden inşa ederek, küresel erişime açmıştır. Örneğin, Palmyra’nın Baal Tapınağı, savaş öncesi fotoğraflar ve uydu verileriyle 3D modelleme yoluyla arşivlenmiştir. Suriye Direkt projesi, savaş sırasında dijital arşivler oluşturarak, dağınık Suriye diasporasını bir araya getirmiş; bu arşivler, Mezopotamya’nın kültürel mirasını belgeleyen crowdsourced tanıklıkları içermektedir.
Kurtarma girişimleri, yerel toplulukların katılımıyla güçlenmiştir. Deir ez-Zor ve Maarat al-Numan gibi bölgelerde, yerel gönüllüler, müzelerdeki eserleri gizli depolara taşımış; bu çabalar, uluslararası basın tarafından belgelenmiştir. Dijital arşivleme, savaş sonrası restorasyon için kritik öneme sahiptir; örneğin, Cornell Üniversitesi uzmanları, Suriye’nin arkeolojik sit alanlarını uydu görüntüleriyle izleyerek, kaçak kazıları tespit etmiştir. Bu girişimler, Mezopotamya’nın kadim mirasını fiziksel yıkımdan kurtararak, dijital bir hafızaya dönüştürmüştür; ancak, siyasi istikrarsızlık ve erişim sorunları, bu çabaları sınırlamıştır.
Uluslararası Toplumun Tepkisi ve Koruma Çabaları
Suriye İç Savaşı’nın Mezopotamya’nın kültürel mirasına verdiği zarara karşı, uluslararası toplum hızlı bir tepki göstermiş ve koruma çabalarını koordine etmiştir. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, 2015’te 2199 sayılı kararıyla, Suriye’deki kültürel mirasın tahribatını kınamış; bu karar, antik eser kaçakçılığını terör finansmanı olarak tanımlayarak, uluslararası yaptırımları tetiklemiştir. 2017’de kabul edilen 2347 sayılı karar, kültürel mirasın korunmasını küresel bir öncelik haline getirmiş; bu kararlar, Mezopotamya’nın antik kentlerini korumak için yasal bir çerçeve oluşturmuştur.
UNESCO, uluslararası toplumun tepkisinin merkezinde yer almıştır. 2013’te Suriye’nin altı Dünya Mirası Sitesi’ni (Aleppo, Damascus, Palmyra, Bosra, Crac des Chevaliers, Northern Villages) tehlike altında ilan ederek, koruma çabalarını hızlandırmıştır. UNESCO, Suriye Miras Girişimi’ni başlatmış; bu girişim, haftalık raporlarla sit alanlarının durumunu izlemiş ve restorasyon ihtiyaçlarını belirlemiştir. Örneğin, Palmyra’nın tahribatından sonra, UNESCO uluslararası uzmanları toplamış; 2016’da Varşova’da düzenlenen konferansta, Palmyra’nın restorasyonu için fon toplanmıştır.
Avrupa Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri, koruma çabalarına maddi ve teknik destek sağlamıştır. ABD Dışişleri Bakanlığı, 2014’te Irak ve Suriye’deki kültürel mirası korumak için program başlatmış; bu program, Suriye’deki arkeologları eğitmiş ve eser kaçakçılığını önlemek için INTERPOL ile işbirliği yapmıştır. Avrupa Birliği, Suriye’nin kültürel mirasını korumak için 2016’da fon ayırmış; bu fonlar, dijital arşivleme ve restorasyon projelerine yönlendirilmiştir. Dünya Anıtlar Fonu, Suriye’nin kültürel miras sitelerini izlemek için haftalık raporlar yayınlamış; bu raporlar, uluslararası medyada farkındalık yaratmıştır.
Yasal ve diplomatik çabalar, eser iadesini de kapsar. UNESCO’nun 1970 Sözleşmesi, Suriye’den kaçırılan eserlerin iadesini teşvik etmiştir; örneğin, 2021’de ABD, Suriye’den kaçırılan Mezopotamya eserlerini iade etmiştir. Uluslararası toplum, DAEŞ terör örgütünün tahribatına karşı 2015’te Paris’te konferans düzenlemiş; bu konferansta, kültürel mirasın korunması için küresel bir koalisyon oluşturulmuştur. Ancak, siyasi bölünmeler ve savaşın devam etmesi, bu çabaları zorlaştırmıştır; örneğin, Rusya ve İran’ın hükümeti desteklemesi, koruma girişimlerini etkilemiştir.
Uluslararası toplumun tepkisi, yerel işbirliğini de teşvik etmiştir. Suriye hükümeti, UNESCO ile işbirliği yaparak, bazı müzeleri güvenli hale getirmiş; muhalif gruplar, yerel gönüllülerle sit alanlarını korumaya çalışmıştır. Bu çabalar, Mezopotamya’nın kadim mirasını kurtarmada kritik öneme sahiptir; ancak, savaşın devam etmesi, uzun vadeli koruma stratejilerini gerektirmektedir.
Sonuç
Anadolu Genesis tarafından kaleme alınan bu bölüm, Suriye İç Savaşı’nın Mezopotamya’daki arkeolojik ve kültürel mirasa etkilerini, antik kentlerin ve müzelerin tahribatını, kurtarma ve dijital arşivleme girişimlerini ile uluslararası toplumun tepkisini ayrıntılı bir şekilde incelemiştir. 2011’den beri devam eden çatışmalar, Palmyra, Aleppo ve Deir ez-Zor gibi alanları tahrip ederek Mezopotamya’nın kadim mirasını tehdit etmiştir; ancak, UNESCO ve yerel çabalar, dijital arşivleme ve restorasyon projeleriyle bu mirası korumaya çalışmıştır. Uluslararası kararlar ve işbirlikleri, kültürel yıkıma karşı küresel bir direnç oluşturmuştur. Bu bölüm, Suriye İç Savaşı’nın Mezopotamya’daki yıkıcı etkilerini aydınlatarak, sonraki bölümde ele alınacak yeni kazılar ve dijital arşivleme ile Mezopotamya’nın günümüz bilimindeki etkisi konularına geçiş yapar. Mezopotamya’nın bereketli topraklarındaki miras, savaşın gölgesinde bile, uluslararası çabalarla korunmaya devam etmektedir.
